Getijklok

Eb en vloed in beeld

Langs de Nederlandse kust rijst en daalt het water doorgaans tweemaal per etmaal. Jacob ontwierp een getijdenuurwerk waarin die beweging in één oogopslag zichtbaar wordt. De wijzer geeft de tijd vóór of na hoog- en laagwater aan en werkt tegelijk als een soort peilstok in de getijcurve op de wijzerplaat.

Daarmee is de Getijklok meer dan een klok die alleen het volgende hoogwater aanwijst. Zij laat ook zien of het water rijst of valt en in welke fase van de getijbeweging men zich bevindt.

Hoe werkt het getij?

Getijden ontstaan voornamelijk door de zwaartekracht van de maan en daarnaast die van de zon. Langs onze kust overheerst een dubbeldaags tij: meestal zijn er per etmaal twee hoogwaters en twee laagwaters.

Omdat de maan tijdens een etmaal verder om de aarde beweegt, duurt een gemiddelde cyclus van hoogwater naar het volgende hoogwater ongeveer 12 uur en 25 minuten. Dat ritme vormt de basis van een eenvoudige getijdenklok.

De werkelijkheid is ingewikkelder

Kustlijn, zeebodem, zeearmen, stroming, wind en luchtdruk beïnvloeden het plaatselijke getij. Jacobs latere Getijklokken werden daarom niet alleen op een gemiddelde maancyclus gebaseerd: de aansturing kon worden aangepast aan de lokale getijgegevens en meerdere getijcomponenten.

De wijzer maakt één omwenteling door de getijcyclus. Terwijl hij over de wijzerplaat draait, snijdt hij de getijvorm. Daardoor staat de punt visueel hoger of lager naarmate het water rijst of daalt.

Ontstaan van de Getijklok

Begin jaren negentig ontwierp Jacob een getijdenhorloge voor de Zwitserse horlogefabrikant Revue-Thommen. Het werkende prototype uit 1992 kreeg de naam Tidemark. Het horloge kwam uiteindelijk niet in productie.

Vanaf 1994 zette Jacob het principe in eigen beheer voort. De polshorloge-schaal maakte plaats voor een wandklok van ongeveer 59 centimeter en later voor grote geveluurwerken. Daarmee veranderde ook het karakter van de uitvinding: van een horloge aan de pols naar een zichtbaar informatie-instrument op plaatsen waar water en getij dagelijks een rol spelen.

Maassluis

Het Nationaal Sleepvaartmuseum aan de Oude Haven kreeg een grote gevel-Getijklok. De belangstelling vanuit Maassluis gaat volgens Jacobs eigen beschrijving terug tot 1996. De plek is bijzonder passend: Maassluis ligt aan de Nieuwe Waterweg, waar de invloed van eb en vloed dagelijks zichtbaar is.

De klok werd aangepast aan de plaatselijke omstandigheden. In Jacobs oorspronkelijke pagina wordt ook beschreven hoe meetreeksen van Rijkswaterstaat hielpen om het lokale getij nauwkeurig in het uurwerk te verwerken.

Lees de oorspronkelijke uitgebreide Maassluis-pagina in het archief.

Schelde / Loodswezen

Het Loodswezen Scheldemonden gebruikte een gevelklok aan de Boulevard de Ruyter in Vlissingen. Daar is het getij geen abstract gegeven: loodsen begeleiden dag en nacht schepen door een van de drukst bevaren kustwateren van Europa.

De klok werd in 2008 verplaatst naar een prominente plek boven de ingang van het kantoor en kreeg later een technische upgrading. Jacobs oude pagina vermeldt bovendien dat het Loodswezen al in 1996 belangstelling toonde voor zijn getijdenuurwerken.

Lees de oorspronkelijke pagina over Loodswezen Scheldemonden in het archief.

Rijkswaterstaat

Verschillende uitvoeringen kwamen bij Rijkswaterstaat terecht. In het Ir. J.W. Topshuis op de Oosterscheldekering hing een wandmodel met een diameter van 59 centimeter. In 2013 werd de hard- en software vernieuwd en werd de aansturing aangepast aan het veranderde lokale getij van Roompot Buiten.

Jacobs archief noemt daarnaast een gevel-Getijklok bij het toenmalige hoofdkantoor Poelendaele in Middelburg. De samenwerking met waterbeheerders laat goed zien hoe de uitvinding zich ontwikkelde van een mechanisch horloge-idee tot een lokaal instelbaar informatie-instrument.